Romances zejelescos

MUS064 forma zejelEsta entrada trata dun tipo de estrofa pouco frecuente: o zéjel. En especial, veremos as conexións entre forma musical e forma do texto en varias cantigas narrativas de fermosa sonoridade modal, propias do ciclo de Nadal e que pola súa forma son chamadas romances zejelescos. Vexamos primeiro en que consiste a forma de zéjel.

Nos distintos tipos de zéjel existentes alternan sempre tres elementos: un refrán, uns versos de mudanza (chamados así porque neles cambia a rima) e un de volta (á rima do refrán). Se ben a forma máis corrente de zéjel emprega un refrán de dous versos coa mesma rima, neste exemplo recollido en Galicia a rima principal aparece só no segundo verso do mesmo. A estrutura compréndese mellor co seguinte esquema, que se corresponde coas tres primeiras estrofas da canción (ver fontes ao final da entrada). 

Taboa zejel

R=Refrán; M=Mudanza; V=Volta

No hay tal andar... texto

En canto aos chamados romances zejelescos, ao editarmos os seus textos coma os dos romances tradicionais (na forma comunmente aceptada, con versos compostos, aquí de 6+6 sílabas), vemos que a estrofa resultante conta con dous versos de mudanza, un verso de volta e un ou dous versos de refrán (isto é, catro versos simples de mudanza, dous de volta e dous ou catro de refrán; estes versos simples aparecen aquí como hemistiquios):

Refrán1

Refrán2

Na análise da música empregamos habitualmente o verso simple como unidade; por tanto, e no que segue, os números fan referencia a versos de 6 sílabas.

Letra e música

Especialmente en cantigas de estrutura complexa como estas, é interesante ver como se combinan nelas letra e música. Vexamos estes cinco exemplos tirados do APOI:

1) Os catro versos de mudanza e dous versos de volta desta cantiga culminan nun refrán de dous versos: [4+2]+2 ([mudanza+volta]+refrán). A forma do texto realízase a través dunha melodía de catro versos; repítese primeiro a primeira metade e despois, cunha lixeira variación, a segunda metade. Deste xeito, a volta rima co refrán tanto en texto como en melodía.

MUS047 zejel e esquema

Audio: apoi.museodopobo.gal, ID#50

2) A estrutura textual desta canción coincide coa da anterior: [4+2]+2. Os dous versos da melodía da mudanza repítense; porén, a volta e o refrán cántanse con melodías de seu. A nova rima da volta remata cunha cadencia aberta en V, que reclama o peche en 1 ao final do refrán. A volta, aquí, non rima musicalmente co refrán; neste continúase, complétase, a melodía iniciada na volta, e malia ter material distinto, non recibe unha melodía independente. Como nota, o refrán é hipermétrico: en lugar do habitual Estrella los guía, de 6 sílabas, ouvimos Una estrella los guía, cunha sílaba máis debido á sinalefa.

MUS055 2018 forma zejel Audio: apoi.museodopobo.gal, ID#55

3) Exemplo de cantiga con refrán de catro versos. Este romance cántao Ramona Graña como guía, xunto con veciños de Lúa, no concello de Pol. A estrutura do texto é [4+2]+4. Os seis versos da estrofa cántanse cunha melodía de catro versos; os dous primeiros versos están repetidos, levemente variados no inicio. A estrutura musical da estrofa péchase coa volta; a outra unidade está composta polo refrán, de catro versos, onde atopamos a mesma melodía ca na estrofa, esta vez sen repeticións.

MUS224 zejel e esquema

Audio: apoi.museodopobo.gal, ID#288

4) Trátase dunha variante próxima da canción do exemplo 1, mais cun refrán de catro versos simples ([4+2]+4 en lugar de [4+2]+2). Os catro primeiros versos son practicamente idénticos nas dúas versións; nos catro últimos temos variacións máis importantes: no comezo (Estrella nos guía) temos notas distintas, mais mantense o perfil melódico e a nota cadencial; no seguinte verso (allí han de estar) cambia a cadencia. Este material melódico cantábase coa volta e o refrán de dous versos no exemplo 1. Aquí aplícase aos catro versos do refrán. Entre a mudanza e o refrán temos a volta, coa nova melodía de dous versos. Ademais de estar belamente cantada e adornada, esta cantiga é interesante como modelo con melodía de seu para mudanza, volta e refrán.

MUS064 forma zejel

Audio: apoi.museodopobo.gal, ID#67

5) Entre os rexistros de romances zejelescos hai cantos sen refrán (4+2). Nesta forma incompleta os versos da mudanza seguen a rimar entre si (cada estrofa cunha rima distinta), mais os versos da volta, de rima en á, fican orfos. O refrán ausente é Antes de las doce    a Belén llegar.

MUS081 zejel e esquema
Audio: apoi.museodopobo.gal, ID#84

O texto desta entrada é unha tradución e adaptación dunha parte do artigo publicado en 2012: de la Ossa, S.: “Karácsonyi énekek Galíciában” [Os cantos de Nadal en Galicia]. In Szalay, Olga [ed.]: Tükroződések, volume de estudos en homenaxe a Mária Domokos. Budapest: L’Harmattan—Könyvpont Kiadó, pp. 457-487.

As letras completas e as partituras detalladas dos exemplos poden consultarse nas ligazóns ao final das fontes.

Fontes:

Amores, R.: “El zéjel”, en Lengua y LiteratuRAP [blog], 2 de abril de 2015, https://lenguayliteraturap.blogspot.com.es/2015/04/el-zejel.html#more [consultada 12 abril, 2018]

Schubarth, D., Santamarina, A.: Cántigas populares. Vigo: Ed. Galaxia, 1983, pp. 168-170.

—: Cancioneiro Popular Galego, vol. II. Festas anuais. A Coruña: Fundación Pedro Barrié de la Maza, 1986.

Exemplos tomados de:

Museo do Pobo Galego: Arquivo do Patrimonio Oral da Identidade (APOI). Santiago de Compostela. http://apoi.museodopobo.gal.

1: ID#50 (partitura — ficha); cantada por Dolores Portos (55) na Madalena, Soutelo de Montes – Forcarei, 1983-05-03. Compilador: Xosé Luís Rivas
2: ID#55 (partitura — ficha); cantada por veciñas do Toxal, Sabucedo – Porqueira, ca. 1979. Compilador: Francisco Rodríguez. Colección de Baldomero Iglesias
3: ID#288 (partitura — ficha); cantada por Ramona Graña (guía) e veciños de San Martín de Lúa – Pol, ca. 1978. Compilador: Xesús Mato
4: ID#67 (partitura — ficha); cantada por unha veciña da Seara – Quiroga, 1979-03-24. Compilador: Xosé Luís Rivas
5: ID#84 (partitura — ficha); cantada por Virtudes Castro Ramos na Porta – Sobrado, 1990. Compiladores: José Ramón Rodríguez Ramos, Andrés Sánchez Labandeira. Col. de Xosé Luís Rivas.

[consultadas todas 12 abril, 2018]

Este material pódese empregar nas condicións que a licenza de creative commons indica, no fondo desta páxina. Se queres apoiar este traballo, segue este blogue deixando o teu enderezo de correo electrónico no widget do lado dereito da entrada e premendo en “Seguir”: recibirás notificación dos novos artigos cando sexan publicados. Gracias!

Estas entrada foi publicada en forma coas etiquetas , , . Ligazón permanente.

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair /  Cambiar )

Google photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google. Sair /  Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair /  Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair /  Cambiar )

Conectando a %s